Ein Treftadaeth

Ychydig iawn o lefydd ym Mhrydain sy’n cynnig lleoliad mor berffaith â Llandeilo. O ba bynnag gyfeiriad y gwnewch chi deithio tuag at y dref, mae Llandeilo yn codi i’ch croesawu filltiroedd i ffwrdd, y coed ffawydd uchel fel pe baent yn eich denu i’r fan.

Mae’r dref yn sefyll ar bentir awdurdodol ar lan gogleddol yr Afon Tywi. Mae’n dref farchnad ffyniannus, ac mae’r dref yn gyfuniad deniadol o strydoedd Canoloesol, Sioraidd ac Edwardaidd, ar ar hyd y strydoedd hyn gwelir llawer o adeiladau hardd o ddiddordeb hanesyddol a phensaernïol. Mae safon uchel rhan fawr o dirwedd Llandeilo wedi’i gydnabod yn ffurfiol oherwydd ei bod wedi’i dynodi yn Ardal Gadwraeth.

Gellir dadlau’n gryf bod yr ardal o amgylch y dref yn enghraifft o’r amrywiaeth orau o gefn gwlad hardd naturiol yng Nghymru. Mae’r golygfeydd godidog a geir yn Nyffryn Tywi a’r dirwedd luniaidd ym Mharc Dinefwr, sy’n cyfrannu gymaint at swyn a chymeriad Llandeilo, yn cyferbynnu gyda’r bryniau yn yr ardaloedd gwledig oddi amgylch.

Mae gan Landeilo dreftadaeth gymhleth, ac mae Cyngor y Dref a’r Gymdeithas Gymunedol wedi comisiynu arolwg llawn yn ddiweddar – “Arolwg Treftadaeth” – gan Archaeoleg Cambria. Fe ddatblygwyd llwybrau yn y dref, byrddau arddangos a ffyrdd eraill o ddangos ac esbonio hanes y dref.

Enwir Llandeilo ar ôl un o Seintiau enwocaf y Seintiau Celtaidd, Sant Teilo, a oedd yn byw yn yr un cyfnod â Dewi Sant, nawddsant y Cymry. Yn y 6ed ganrif sefydlodd anheddiad mynachaidd bychan ar safle’r Eglwys bresennol. Gwelir Teilo yn aml iawn yn marchogaeth hydd neu garw gwyn. Er iddo dreulio amser yn teithio, bu farw yn Abaty Llandeilo Fawr. Yn ddiweddarach daeth un o lawysgrifau harddaf y Dywysogaeth i’r anheddiad hwn – Llyfr Efengyl Sant Teilo, sydd bellach yn cael ei adnabod fel Efengyl Lichfield a Llyfr Sant Chad.

Fodd bynnag, mae tystiolaeth archaeolegol diweddar yn dangos bod hanes Llandeilo yn mynd yn ôl llawer iawn ym mhellach na Sant Teilo. Darganfuwyd olion dwy Gaer Rufeinig o dan cae ym Mharc Dinefwr. Mae’r darganfyddiad cyffrous hwn yn dynodi fod y Rhufeiniaid wedi bod yn amlwg iawn yn yr ardal, a hynny yng nghyfnod y goresgyniad ac yn amserau mwy sefydlog yn dilyn hynny. Y gobaith yw y bydd gwaith cloddio yn y dyfodol yn gallu cyfrannu llawer tuag at yr hyn yr ydym yn ei wybod am y Rhufeiniaid yng Nghymru.

Yn yr Oesoedd Canol, roedd Castell Dinefwr yn un o gadarnleoedd Brenhinoedd Cymru a Thywysogion y Deheubarth (sef yn fras ardaloedd Sir Gaerfyrddin, Ceredigion a Phenfro). Roedd y rhain yn cynnwys Rhodri Fawr, dyn diwylliangar oedd yn hybu ysgolheictod a’r celfyddydau; Hywel Dda, y lluniwr deddfau; a’r Arglwydd Rhys, a gynhaliodd yr Eisteddfod gyntaf.

Dros y blynyddoedd mae’r dref wedi tyfu, ac mae yna lawer o adeiladau Sioraidd hardd yno o hyd, yn enwedig ym mhen uchaf y fynwent. O ganlyniad i’r porthmyn a oedd yn symud gwartheg, defaid, moch a gwyddau i’r marchnadoedd yn Llundain datblygwyd banciau ar hyd eu llwybrau. “Capability Brown” wnaeth y gwaith tirwedd ym Mharc Dinefwr, ar gyfer Arglwyddi Dinefwr yn ôl y sôn, ac mae coed hardd Parc Penlan yn nod sy’n rhwydd i’w gweld o’r de. Adeiladwyd y ffordd osgoi gyntaf, “New Road” yn 1837 er mwyn caniatáu traffig oedd yn teithio i gyfeiriad y gorllewin i osgoi gorfod mynd trwy ganol y dref. Disgrifiwyd y bont gerrig hir sy’n croesi’r afon fel “y bont gerrig orau yng Nghymru”. Tua’r un cyfnod, ailadeiladwyd Eglwys St Teilo i gynllun Syr Giles Gilbert Scott, ac agorwyd llinell rheilffordd Llanelli-Llandeilo yn 1857.

Mae Llandeilo yn parhau ddatblygu, ond mae wedi aros o fewn y ffiniau naturiol sef yr afon a Pharc Dinefwr, gan felly wneud Llandeilo yn lle bach, amrywiol a deniadol i fyw a gweithio ynddo.

Cliciwch i islwytho Archwiliad Treftadaeth o Landeilo a gyhoeddwyd yn Mawrth 2004 mewn ffurf Adobe Acrobat (2.3Mb) (yn agor mewn ffenest newydd)

Am ragor o wybodaeth am hanes a threftadaeth ein tref, edrychwch ar www.llandeilofawr.net (yn agor mewn ffenest newydd)

Mae gwefan eu hunain gan Eglwys St Teilo lle gellir gweld nodiadau cynhwysfawr ar hanes yr eglwys (yn agor mewn ffenest newydd)

Mae gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Cambria, sydd a'u pencadlys yn Llandeilo, wybodaeth am yr ardal ar eu gwefan, www.acadat.com (yn agor mewn ffenest newydd)

Pen y Dudalen